Przedstawiamy podstawowe podziały wyróżniane przez badaczy fonetyki, czyli dziedziny nauki zajmującej się badaniem dźwięków ludzkiej mowy.

Fonetyka – istotne podziały teoretyczne

System leksykalny a system gramatyczny

SYSTEM LEKSYKALNY SYSTEM GRAMATYCZNY
niski stopień wewnętrznej organizacji wysoki stopień wewnętrznej organizacji
otwartość – napływają wyrazy do języka zamknięcie
mała stabilność wysoka stabilność – zasady
wysoki stopień nieregularności wysoki stopień regularności
elementy jednostkowe (niezależne) elementy powtarzalne, seryjne (modele)

Współcześnie stosowane alfabety fonetyczne

  • międzynarodowy (API/IPA) – zapis ogólny
  • slawistyczny (AS) – oparty na znakach alfabetu łacińskiego

Aparat mowy

W skład aparatu mowy wchodzą:

  • aparat ekspiracyjny (oddechowy),
  • aparat fonacyjny (krtań),
  • aparat artykulacyjny (jama nosowa, jama gardłowa, jama ustna).

Właściwości fonetyki

Fonetykę możemy podzielić na:

– w zależności od tego w jakiej perspektywie chronologicznej są opisywane zjawiska:

  • fonetyka opisowa
  • fonetyka historyczna

– w zależności od tego, jaka odmiana języka jest opisywana:

  • standardowa
  • środowiskowa
  • gwarowa

Zapis mowy – sposoby

Pismo to zapis mowy. Wyróżniamy następujące sposoby jej utrwalenia:

  • piktograficzny – informacja w całości rysunku, np.: pismo sumeryjskie,
  • ideograficzny – poszczególne znaki odnoszą się do całych pojęć, np.: hieroglify egipskie,
  • fonetyczny – poszczególne znaki mają wartość brzmieniową,
    • sylabiczne – japoński system kana,
    • alfabetyczne – alfabet łaciński.

Fonetyka – istotne podziały głosek

Ogólny podział polskich głosek

Polskie głoski dzielimy na:

  • spółgłoski
  • niespółgłoski (w skład tej grupy wchodzą samogłoski oraz półsamogłoski (glajdy))

Glajdy (j oraz ł) ze względu na funkcjonalność nie należą do samogłosek, ponieważ tworzą sylaby, a kryterium artykulacyjnym tworzą jednak szeroki kanał (jak samogłoski).


Klasyfikacja ze względu na kryterium

  • kryterium ruchu więzadeł głosowych – dźwięczne, bezdźwięczne
  • kryterium ruchu języczka (udział jamy ustnej) – ustne, nosowe

Podział głosek ze względu na sposób artykulacji

  • otwarte (wszystkie samogłoski)
  • glajdowe (półsamogłoski) – j, ł
  • półotwarte nazalne – (powietrze przez nos, ale kształtowane przez usta) – m, n, ń
  • półotwarte boczne (powietrze uchodzi bokiem języka) – l, l’, l̦
  • półotwarte drżące (szybko blokowany język) – r
  • szczelinowe (szczelina z warg i zębów) – s, h, ś
  • zwarto – szczelinowe – (najpierw język, a potem powolne zwolnienie) ć, dź, cz, dż, c, dz
  • zwarto – wybuchowe – (szczelina, a potem wybuch) – p, b, t, d, k, g

Podział głosek ze względu na miejsce artykulacji

Uwaga! Kryterium wyróżniane jedynie dla spółgłosek.

  • dwuwargowe – p
  • wargowo-zębowe – w, f
  • przedniojęzykowo-zębowe – s
  • przedniojęzykowo-dziąsłowe – sz
  • środkowojęzykowo-prepalatalne (podniebienie) – ś, ź, ć, dź
  • środkowojęzykowo-postpalatalne (podniebienie z tyłu) – ki, gi

Podział głosek ze względu na udział języczka

Uwaga! Kryterium wyróżniane jedynie dla spółgłosek.

  • twarde – środek języka nie podnosi się
  • miękkie – środek języka podnosi się do góry
  • zmiękczone – przód języka do góry, a środek języka przez „i” też idzie do góry

Podział głosek ze względu na ułożenie języka w płaszczyźnie poziomej

Uwaga! Kryterium wyróżniane jedynie dla samogłosek i półsamogłosek.

Podział dla samogłosek:

  • przednie
  • środkowe
  • tylne

Podział dla półsamogłosek:

  • przednie
  • środkowe
  • tylne

Podział głosek ze względu na ułożenie języka w płaszczyźnie pionowej

Uwaga! Kryterium wyróżniane jedynie dla samogłosek i półsamogłosek.

Podział dla samogłosek:

  • wysokie
  • średnie
  • niskie

Podział dla półsamogłosek:

  • twarde
  • miękkie

Bibliografia

M. Wiśniewski, Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 1997.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.