barok,  lektury

Jan Błoński – Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku


LIRYKA SĘPA

I. Gość w kosmosie

  • dla poezji Sępa charakterystyczne są elementy: samotny rycerz z mieczem u boku, ręce złożone do modlitwy, wzrok wzniesiony ku obłokom i niewyraźne promienie słońca
  • rycerze pojawiający się w pieśniach Sępa: Fridrusz, Strus, Batory
  • częste motywy akwatyczne, np. porównanie wiecznie trwającej sławy i wiecznie płynącego potoku
  • woda jest dla Sępa herbem Fortuny, symbolem przypadkowości losu, nie jest wodą pokoju, światła i szczęścia
  • grzech i szkoda moralna są natomiast opisywane u Sępa poprzez jad, szatański płyn
  • poza standardowymi epitetami konwencjonalnymi nie ma u Sępa żadnych kolorów, określeń roślin i drzew
  • obrazowanie u Sępa jest więc głównie kosmiczne, człowieka postrzega on jako istotę pomiędzy żywiołami
  • świat pośredni między wodą a niebem zupełnie nie interesuje Sępa, czasem jest jedynie używany jako poetycki bardzo konwencjonalny symbol (lampa jako symbol wiary i pobożności, kwiat jako symbol życia, chłop z kosą jako symbol śmierci
  • nawet w psalmach pierwszeństwo mają kosmiczne panoramy i opisy naturalnego ładu świata, a nie religijne wnioski
  • wiele jest u Sępa opozycji ruchu i stałości oraz światła i cienia
  • obłoki i chmury są symbolem zmienności i zmierzania ku śmierci
  • ciemność kosmiczna to symbol grzechu, królestwo szatana, a domeną boskości jest jasność, świetlistość
  • przeciwnie do innych poetów, nie przeciwstawiał Sęp słońca i księżyca, chciał uczestniczyć w każdym zdarzeniu świetlnym
  • ubóstwo obrazowania plastycznego nie dotyczyło tylko Sępa, właściwie było dla wszystkich praktycznie uczonych i pisarzy czasów renesansu
  • widać w jego poezji zastosowanie się do wzoru humanistycznej poezji pojęciowej, która była mało obrazowa (pod tym kątem rozpatrywany Sęp jest więc poetą renesansowym)

II. Poezja wnętrza

  • choć przestrzenią poezji Szarzyńskiego jest rzeczywiście kosmos, to jej bohaterem jest człowiek
  • człowieka postrzega dwojako – jako „moralne” ja wspólne wszystkim ludziom oraz jako samego siebie
  • pośród przyrody i społeczeństwa bohater wierszy Sępa nie czuje się jak u siebie, jest obcy
  • drobiazgi okolicznościowe Sępa uwydatniają fakt, iż autor nie mógł wyzbyć się stosowania symbolicznego przedmiotu we wszystkich utworach (np. w utworze pośmiertnym musiał odwołać się do tak prostego przedmiotu jakim jest grób)
  • częste wybieranie tematyki heraldycznej, obrazowej i symbolicznej zbliża poetę do poetyki baroku
  • w modzie na emblematy Sęp był prekursorem, pokazał, że emblemat jest w stanie połączyć wszystkie sprzeczności leżące u podstaw baroku
  • treść liryki Sępa skupia się wokół narodzin i upadku cnót, dialektyki wartości oraz warunków poczciwości ludzkiej
  • Sęp pracuje na wyższym poziomie od Kochanowskiego, mistrz z Czarnolasu z praktyk życiowych wyciąga wnioski moralne, a Szarzyński z praktyk normalnych wyciąga wnioski metafizyczne
  • o ile Kochanowski widzi i opisuje sytuacje, o tyle Sęp dostrzega bardziej same duchowe skutki tych sytuacji
  • człowiek jest dla Sępa niejednolity, rozmnożony w sobie samym, pełny najróżniejszych, zmiennych i sprzecznych cech
  • to właśnie Sęp jest na ziemiach polski prekursorem myślenia o wnętrzu człowieka jako zagadce
  • pojęcia w utworach są zazwyczaj personifikacjami lub alegoriami, granice przedmiotów i pojęć nie są jasne i jest to charakterystyczną cechą poezji Sępa
  • często stosuje także Sęp synekdochę (część za całość) i metonimię (coś za coś), ponieważ one również pozwalają zmącić wyraźną granicę pomiędzy pozorem a rzeczywistością

III. Świat poruszony

  • tematem wierszy Sępa jest ruch (o wszystkich innych tematach mówił wyrażając je metaforą ruchu, zmiany)
  • ruch jest dla Mikołaja sposobem bytowania człowieka
  • ruchowi podlega także nieustannie cały kosmos, wody, obłoki, gwiazdy, słońca
  • los człowieka przedstawiany jest w równie ruchomych obrazach, np. burzy, bitwy, przebywanej drogi

Ruch a poezja

  • ruch jest w poezji na tyle „wszędzie”, że nie da się sporządzić spisu wszystkich skojarzeń ruchowych Sępa
  • niektóre odmiany ruchu opatrzone są znakiem dodatnim (np. szybkość Fridrusza w ostatnim boju)
  • ruch wyraża się także w konstrukcji utworów – licznych przerzutniach i systematycznych niesymetrycznościach zdań
  • składnia Sępa również jest zaprzeczeniem ładu (jego złamanie jest oczywiście celowe)
  • ruchome jest także znaczenie słów (sposób ich użycia zmienia niejednokrotnie ich znaczenie)
  • zawiłość składni zdecydowanie zbliża Sępa do poetyki typowej dla baroku

Natręctwo równowagi

  • brzmienie wierszy Sępa nie jest zbyt regularne, zachodzi nierównowaga między wierszem i zdaniem, a zestroje intonacyjne i zestroje akcentowe kłócą się ze sobą
  • przerzutnia nie jest, jak u Kochanowskiego, jedynie opcją, a staje się u Sępa regułą
  • blisko 70% rymów Sępa jest gramatycznych (co jest zgodne z estetyką czasów, w których pisał)
  • intonacja również ma właściwości ruchu, jest zmienna i niejednolita

Fortuna i prawo… ciąg dalszy na następnej podstronie.

Strony: 1 2 3 4 5 6 7 8

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.