Claude Backvis – poezja religijna

Poniższy tekst nie rości sobie praw do bycia pełnoprawnym opracowaniem naukowym. Najważniejsze moim zdaniem tezy z szóstego rozdziału pierwszego tomu podręcznika wskazanego w bibliografii u dołu strony wynotowałam na własne (studenckie) potrzeby.

Na wstępie rozdziału znajduje się nota o biografii Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego – szczegółowo to zagadnienie opracował Błoński w książce, której streszczenie znajdziesz tutaj: Jan Błoński – Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku. Streszczenie.

Poezja religijna baroku – Mikołaj Sęp Szarzyński

W dalszej części rozdziału autor zestawia poetów metafizycznych, piszących na gruncie angielskim z Sępem i analizuje poezję samego Sępa. Dowiadujemy się, że:

Reklamy

—  Mikołaj Sęp Szarzyński powrócił do wiary katolickiej podczas pobytu we Włoszech, duży udział miał w tym jego przyjaciel Stanisław Starzechowski, 

— gdy wrócił do kraju zdobył wiele znajomości w wyższych sferach, np. z rodem Kostków — fundatorzy kolegium jezuickiego w Jarosławiu, rodzina Stanisława Kostki,

— Sęp miał złe stosunki z ojcem, który był człowiekiem z natury nieuczciwym furiatem, wyzyskiwał syna w prowadzonych przez siebie szemranych interesach, co odbiło się na poecie i jego psychice, 

— jednym z tematów, które widoczne są w jego poezji jest ulotność, nietrwałość rzeczy, twórcę interesował wszelki ruch —  motywy te są obsesją twórcy, 

— Sęp nie krył żalu do Stwórcy (pieśń II), który to  nie tylko stworzył człowieka, ale też wyposażył go w wolną wolę, przez nią istota ludzka staje się niegodziwą i błądzi — przyczyna cierpień, 

— choć Sęp nie pisze tego bezpośrednio, to w niektórych utworach dopatrywać się można moemntami pewnego buntu wobec Boga, 

— pisze emblematy o charakterze moralizującym,

— słowa poety mają charakter mało optymistyczny, opisywanemu przez niego światu brakuje barokowej wielobarwności, dominuje w nim czerń i biel

— w swoich utworach mówi o grzechu i tym, co do niego prowadzi porusza temat antywartości

— wybrzmiewa z tych utworów samotność i introspekcja, pomimo kontaktów poety ze kilkoma znamienitymi rodami, 

— przedstawia Boga jako niedostępnego, wszechmocnego, mimo to  zawierza mu się w pełni,

— wobec Boga czuje się małą, nic nieznaczącą istotą — pokora twórcy

sława jako antywartość —  jest według Sępa jedną z wartości obłudnych i fałszywych, 

militarne motywy — Bóg przedstawiony niczym generał, 

— każde słowo w jego poezji jest dokładnie przemyślane

wrażliwość religijna

— w jego poezji można dostrzec wiele wyrazistych kontrastów

— zdaniem poety plan boski rządzi światem, rzeczywistością ludzką, 

— fortuna i opływanie w dobrobycie są niezwykle złudne,

— wprowadza o gramatykę niepewności do swoich utworów, poprzez składnię, zastosowanie przerzutni (bardzo ważny środek stylistyczny w poetyce Sępa) czyni wiersz zaskakującym, każdy kolejny wers odkrywa coś nowego przed czytelnikiem, który spodziewać się mógł zupełnie czegoś innego,

— by nadać  opisowi ekspresyjnego charakteru stosuje potocyzmy

— stosowane przez niego środki świadczą o innowacyjności jego poezji,

— używa latynizmu “etiam”, by podkreślić paradoksy,

— używa języka, aby prowokować,

— stosuje równoważniki zdań,

— według Błońskiego wtrącenia przypominają formuły magiczne, które mają zapewnić chwilę spokoju w tekście,

— reprezentanci baroku nie dbają o poziom rymów, Sęp wpisuje się w tą tendencję, zdarzają się mu rymy bardzo dobre, ale widać, iż nie są one dla niego najważniejsze,

— Sęp umieszcza mocny akcent na końcu wersu, w postaci słowa o silnym wydźwięku, np.  […] pół  poganinowi (pisząc o Iwanie Groźnym),

— by uczynić tekst mniej surowym stosuje zabieg aliteracji i asonansu,

— pisząc polską wersję dzieła Vitalisa bawi się językiem, stawia również na brzemienie tekstu, 

— zastosowane przez Sępa słownictwo nie jest bogate, tekstom brakuje barwności.

Poezja religijna baroku – Sebastian Grabowiecki (Rymy duchowne)

— Edward Porębowicz i Mieczysław Brahmer wypowiadają się pochlebnie o zbiorze poety, Backvis zaś pisze o przejściu od wierszy Sępa do wierszy Grabowieckiego:  “spadamy z wysoka” (s. 263 ), Jan Błoński nie podziela opinii dwóch pierwszych panów,

— 201 wierszy, 

— przypominają sakrament pokuty: popełnienie grzechu, odraza do własnego czynu, żal, skrucha i prośba Boga o przebaczenie, pochwała Stwórcy, 

— pisał niedługo po Sępie,

— był szlachcicem, aktywnym politycznie, bardzo długo pozostawał osobą świecką —  nie widać tego, w jego poezji, 

— silne oddziaływały na Grabowieckiego dzieła Gabriela Fiammy, Bernarda Tassy i teksty biblijne (szczególnie: Księga Psalmów, Księga Izajasza i Hioba), 

— barokowi twórcy często naśladowali Włochów, 

— podkreśla kruchość bytu ludzkiego, nawołuje do pokory, nie przekreśla to momentów odwagi, w których zwraca się znacznie mniej pokornie (np. do Chrystusa: “Kiedyś mnie odkupił, wspomni, co kosztuję”),

— mówi o sobie jako o zagubionej owcy, a o Stwórcy, jako temu, który na świat ludzi patrzy z góry przez swoje niebiańskie okno,

— przerzutnie są znacznie słabsze niż te u Szarzyńskiego,

— Grabowiecki o sobie pisze jako o  zsiadłym mleku — pragnie poprzez to podkreślić swoją niedoskonałość,(spotkało się to z ogromną krytyką, wytykającą Grabowieckiemu brak smaku) kolejnym “popisem” jest stwierdzenie poety, że tak jak w morzu pływa wiele ryb, tak on posiada wiele zmartwień w swoim sercu, 

— Grabowiecki został mianowany opatem klasztoru w Bledzewie przez Zygmunta III, mnisi nie byli tym faktem zachwyceni, sprzeciwili się temu; był chciwy i zachłanny, z tego tytułu spotkało go wiele nieprzyjemności, 

— nie pisze o własnych doświadczeniach, odczuciach, stosuje częściej I os. l. mn.

Poezja religijna baroku – Stanisław Grochowski

— podziwiał Jana Kochanowskiego i Szymona Szymonowica, 

— pisał nieprzemyślane utwory, spontanicznie, 

— wiersze tworzył z ogromną łatwością, 

— ogromny wpływ na poetę  miały nauki głoszone przez jezuitów,  

— jest szczerze zaangażowany w kwestie katolickie, nie interesował się filozofią i jje zagadnieniami, 

— ostatni zbiór poety to Toruńskie noce (1612) — pisze w nim o swojej codzienności, sposobach spędzania wolnego czasu, dzieła wchodzące w skład tego zbiorku pisywał nocą, stąd tytuł, 

— w wielu swoich wierszach wychwala piękno natury, jego opisy są żywe i barwne, pełne dźwięków przyrody, 

—  był szlachcicem mieszkającym na wsi, ale także duchownym, 

—  zbiór religijny Grochowskiego z 1608 roku —  Wirydarz abo kwiatki rymów duchownych o Dziecięciu Panu Jezusie —  novum w poezji, Jezus przedstawiony jako człowiek, 

— utwory Grochowskiego są po części zapowiedzią emblematu religijnego, który był już wówczas znaną formą gatunkową na Zachodzie, sytuacje świeckie stają się obiektami adoracji religijnej, 

—  Grochowski podejmuje próbę napisania eposu religijnego (o św. Cecylii), niestety była to próba nieudana, poeta nie potrafił wpasować się w rygorystyczne ramy kompozycyjne, jakie są przez tą formę wymagane, 

— częstokroć posługuje się I os. l. mn.,  pisze o personalnych doświadczeniach

Poezja religijna baroku – Kasper Miaskowski

— brat cioteczny lub szwagier Grabowieckiego, 

— pod względem twórczości bliski jest mu Grochowski,

— częściej tworzy wiersze niereligijne (był osobą świecką przez całe życie),

— jego dzieło wydane w 1861 roku podzielić można na dwie części: pierwszą stanowią utwory o tematyce religijnej, druga zbiera utwory świeckie, 

— utwory: Na śklenicę malowaną, Rozmowa Panienki ze Śmiercią, Na żniwo, Tren pocieszny na śmierć Zygmunta Rybskiego, dziecinki małej, krzesnego swego, Elegia pokutna do Najświętszej Marii Panny, Psalm szósty pokutny

— liryki Miaskowskiego cechuje: przede wszystkim to, że są długie,

—  wyraźnie widoczny sarmatyzm, Nieznanowski w monografii poety pisze: “dobre wyczuwanie współczesności, tej najszerzej, najbardziej przeciętnej”,

— pisze o różnych stanach ducha, jego wrażliwość, załamania, zwątpienie — ważne w poezji XVII wieku,

— Miaskowski jest neutralny pod względem politycznym, porusza jednak tematy istotne dla obywatela, 

— pisząc o Środzie Popielcowej ukazuje kontrast pomiędzy pobożnym porankiem i pełnym rozrywek wieczorem, 

— w jego dorobku znajdziemy masę wierszy kierowanych do bliskich, znajomych, sąsiadów z najróżniejszych okazji (chrztów, ślubów czy też pogrzebów),

metafory zwierzęce, np. przy trenie dedykowanym swojemu chrześniakowi przyrównuje go do małego jelenia, który ginie podczas leśnej wyprawy, 

treny Miaskowskiego charakteryzuje subtelny ton, nie przypomina charakterem wzniosłych utworów Kochanowskiego, 

tematyka poezji religijnej Miaskowskiego: lęk przed karą, żal za grzechy, nadzieja na wielkoduszność Boga,

— porywczość autora, 

— w jednym ze swoich utworów opisuje to jak wyrusza na Golgotę, by zlizać krew Zbawiciela z  tamtejszej rosy (oczywiście wszystko to zostało zmyślone), kładzie nacisk na fizyczny aspekt przedstawianych sytuacji (spotkało się to z dużą krytyką),

— śmiałość stwierdzeń — uważa, że Jezus przez swoją mękę i śmierć chciał zbawić konkretnie jego, 

Historyja na godziny kościelne… to rapsodia — wraz z tym utworem pojawia się gatunek gawędy — historia opowiadana przez sędziwego szlachcica, którą cechuje nieuporządkowanie, dygresyjność, stworzona jest z wielu, często niełączących się ze sobą bezpośrednio pomniejszych opowiastek. Brak konstrukcji sprawia, że są one dynamiczne. Opisowi zdarzeń towarzyszy wyraziste, dobitne słownictwo. 

—  piętą Achillesową Miaskowskiego jest brak umiejętności narracyjnych (np.pisząc utwór ku chwale Matki Boskiej zaczyna opisywać losy Chrystusa, co skutkuje odejściem od tematu głównego)

Poezja religijna baroku – Jan Andrzej Morsztyn i Zbigniew Morsztyn

Bardzo wyraźnie widoczne są różnice pomiędzy twórczością Jana Andrzeja Morsztyna i jego krewnego — Zbigniewa Morsztyna. Autorzy zestawieni zostali na zasadzie  kontrastu. 

Co łączy obu Morsztynów? Niewiele, “obaj poezją swą zaświadczają o rozpadaniu się tego stanu ducha, który był źródłem baroku na przełomie XVI I XVIII wieku”, jak wskazuje Backvis.

Jan Andrzej Morsztyn

Zbigniew Mortszyn

kwestia 

wiary

wyznawał kalwinizm, z czasem przeszedł na katolicyzm,

sceptyczny stosunek do religii chrześcijańskiej,

podobnie jak większość członków jego rodziny był antytrynitariuszem (nie uznawał dogmatu Trójcy Świętej — arianizm), nie chciał zmienić wyznania, dlatego musiał opuścić ojczyznę

arian cechowało zaangażowanie w sprawy religijne, intelektualizm wiary

utwory

Na Wielki Piątek 1651, Na toż roku 1647, Do św. Jana Baptysty, Nagrobek Otwinowskiemu,  Denominacyja,

Pokuta w kwartanie — potępia swoje złe uczynki, prośba o wstawiennictwo Jezusa

O rożności nabożeństwa — rozum jest dany człowiekowi od Boga, to dar, należy go użyć, by zrozumieć istotę wszechrzeczy,

Muza domowa (1676-1684)

o jego twórczości

— pisze wiele madrygałów o charakterze miłosny, ze znacznie mniejszą częstotliwością utwory religijne,

— pomysłowe utwory, Morsztyn zasypuje czytelnika ciekawymi odwołaniami i porównaniami, często humorystycznymi,

— jego utwory często są niezwykle szokujące, np. gdy niezwykłe działania Jezusa przyrównuje do prac Herkulesa, a jego narodziny opisuje wraz z narodzinami bóstw mitologicznych, przy których wydają się  niezwykle skromne i niejasne,

— kolejnym niebanalnym  zestawieniem jest to, w którym wspomina o Rzymianach, wznoszących rzeźby, kolumny dla bohaterów wojennych, władców, Jezus własnym cierpieniem i krwią spisał swoją historię,

— znakomita technika pisarska, warsztat

— utwory cechuje zmysłowość,

— przebija przez nie powierzchowność jego wiary (na bardzo dużą swobodę pozwala sobie, np. pisząc o męce Chrystusa,

— religijną twórczość Zbigniewa Morsztyna charakteryzuje powaga i wzniosłość,

— typowy szlachcic Sarmata,

— zwraca uwagę na harmonijność i porządek (ustanowiony przez Boga) w nim panujący

— nie jest stoikiem, jego utwory ukazują silne uczucia, emocje, przede wszystkim ból, niektóre mają charakter skargi, inne pokazują duchowe załamanie,

— utwory o tematyce religijnej nie wpisują się w ramy wyznaczone przez epokę

Bibliografia

C. Backvis, Panorama poezji polskiej epoki baroku, t. 1, Warszawa 2003.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.