Przez wieki grafia polska ewoluowała. Pierwotnie polskie głoski trzeba było zapisywać literami łacińskimi, których było jednak o wiele za mało. Badacze wyróżniają kilka okresów w rozwoju polskiej grafii. Jedną z najpopularniejszych klasyfikacji stworzył Stanisław Rospond. Główne założenia wyróżnionego przez niego podziału wskazujemy poniżej.

Grafia prosta (niezłożona)

czas: XII-XIII wiek

opis: 

Historia tej grafii sięga czasów chrztu Polski przyjętego przez Mieszka I w 966 roku. Wtedy to Polska, jak wskazuje Rospond, “znalazła się w orbicie wpływów Zachodu”. W związku z tym musiała również przejąć alfabet łaciński i próbować zapisać nim słowa w istniejącym już w mowie dawnym języku polskim.

Zadanie to było jednak niemalże niemożliwe – alfabet łaciński zawierał jedynie 21 liter, a ówczesna polszczyzna ponad 40 głosek (najprawdopodobniej 48). Brakowało więc znaków graficznych dla około połowy istniejących w języku polskim głosek. Generowało to wiele problemów z zapisem, dlatego też znacząco odbiega on od współczesnego sposobu zapisu.

grafia niezłożona – zapis:

  • nie oddawano miękkości poprzedzających spółgłosek (łacińskie b służyło do zapisu głosek b i b’)
  • nie stosowano dwuznaków
  • jednego znaku używano dla kilku różnych głosek (łacińskie z służyło do zapisu głosek z, s, ś, dź, ź)

utwory, które zapisano tym typem grafii:

  • Bulla Gnieźnieńska
  • Kazania Świętokrzyskie

Grafia złożona

Grafią złożoną określa Rospond grafię wyższą od prymitywnej (niezłożonej). Wyznacznikiem początku ery grafii złożonej jest dla badacza wprowadzanie dwuznaków i trójznaków, czyli kreatywne wzbogacanie polskiego alfabetu poprzez łączenie łacińskich znaków w zespoły, by utworzyć oznaczenia polskich głosek, dla których znaków tych w łacinie brakowało. Choć Rospond nie rozróżnia dwóch podtypów tej grafii, inni badacze wskazują na dwa etapy jej rozwoju (pierwszy i drugi stopień).

Grafia złożona pierwszego stopnia

czas: XIV wiek

grafia niezłożona – zapis:

  • stosowane są już dwuznaki
  • nadal używa się jednego znaku dla kilku różnych głosek
  • nie oznacza się miękkości poprzedzających spółgłosek

utwór, który zapisano tym typem grafii:

  • Psałterz Floriański

Grafia złożona drugiego stopnia

czas: XV wiek

grafia niezłożona – zapis:

  • nadal stosowane są dwuznaki
  • nadal używa się jednego znaku dla kilku różnych głosek
  • oznacza się już miękkość poprzedzających spółgłosek (jeszcze za pomocą y, a nie tak, jak w grafii diakrytycznej)

utwory, które zapisano tym typem grafii:

  • Biblia Szaroszpatacka
  • Biblia Królowej Zofii

Grafia diakrytyczna

czas: od XVI wieku do dziś

opis: 

Dopiero ten typ grafii pozwolił zakończyć okres zapisu różnych głosek przez jedną literę. Do odróżnienia różnych podobnych głosek od siebie posłużyły diakryty, czyli wszelkie kropeczki, kreseczki i ogonki przy literach. Wprawdzie nie wszystko udało się zróżnicować i do dziś odczuwamy problem przy zapisie np.: głosek dźwięcznych wymawianych w szczególnych pozycjach bezdźwięcznie, choćby w wygłosie przy słowach typu przez (wymawiane pszes) albo chleb (wymawiane xlep).

grafia niezłożona – zapis:

  • utrzymuje się stosowanie dwuznaków (np.: sz, cz, dź, dż) i trójznaków (np.: dzi)
  • miękkość oznacza się poprzedzającej spółgłoski poprzez i
  • wciąż używa się jednego znaku dla kilku różnych głosek (szczególnie dźwięcznych i bezdźwięcznych)

utwory, które zapisano tym typem grafii:

  • Kurjer Polski
  • Nowe Ateny Chmielewskiego

Typy grafii według Rosponda – notatka pdf

Notatkę z powyższego artykułu możesz również pobrać w wersji dostosowanej do druku w formacie pdf: Typy grafii według Rosponda – notatka pdf.


Bibliografia:

S. Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 2007.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.