Poniższy artykuł opracowany został na podstawie materiałów naukowych, z których głównym źródłem bibliograficznym jest pozycja Wykłady ze stylistyki Doroty Zdunkiewicz-Jedynak. Opracowanie to jest podręcznym wyborem autora – po więcej informacji odsyłam czytelników do tekstu oryginalnego (bezpośrednie źródło podaję pod artykułem). 

Jeżeli uważasz, że artykuł narusza prawo autorskie, skontaktuj się z nami!

Język ogólny – język literacki – dialekt kulturalny

Podstawową odmianą języka, mającą zasięg międzynarodowy, i taką, którą posługują się wszyscy bez względu na wiek, płeć i pochodzenie społeczne i terytorialne, jest polszczyzna ogólna (język ogólnopolski). Dawniej stosowano na jej określenie dwa terminy, które znaczą jednak co innego:

  1. język literacki – to pojęcie odnosi się bardziej do polszczyzny pisanej,
  2. dialekt kulturalny – to pojęcie odnosiło się do języka mówionego, swobodnego.

Podstawową cechą języka ogólnego jest to, że może on obsługiwać różne sfery komunikacyjne, dzięki czemu powstają style funkcjonalne języka. Należą do nich:

  • odmiana artystyczna,
  • odmiana naukowa,
  • odmiana administracyjno-prawna (urzędowa),
  • odmiana religijna,
  • odmiana publicystyczna (publicystyczno-dziennikarska),
  • odmiana potoczna. 

System odmian funkcjonalnych pozostaje w złożonych relacjach wobec podziału na polszczyznę:

  • oficjalną (sformalizowane sytuacje publiczne i towarzyskie),
  • nieoficjalną (typowe dla kontaktów towarzysko-rodzinnych, prywatnych). 

Język mówiony i język pisany

Język mówiony jest realizowany za pomocą kanału fonicznego, a język pisany za pomocą kanału graficznego. Różnice między tymi wariantami polszczyzny dotyczą:

  • stopnia ich normalizacji,
  • zasobu leksyki,
  • konstrukcji gramatycznych. 

Charakterystyczne środki językowe języka mówionego:

  • powtórzenia,
  • anakoluty,
  • wypowiedzenia niedokończone,
  • autopoprawki,
  • polisyndeton (nadmiar spójników w składni),
  • retardacje (no i wiesz, prawda),
  • elementy parajęzykowe (mhmm, yyy, eee),
  • potok składniowy,
  • skróty składniowe,
  • elipsy,
  • podwójne orzeczenia (wziął zrobił),
  • niestandardowy szyk zdania podporządkowany intencji komunikacyjnej.

Erystyka niewerbalna 

Elementy komunikacji niewerbalnej towarzyszące odmianie mówionej języka:

  • aparycja (wygląd mówiącego),
  • kinetyka (zachowania, np.: wzrokowe, mimika, gesty),
  • proksemika (wykorzystanie w komunikacji relacji przestrzennych między nadawcą a odbiorcą),
  • parajęzyk (wysokość, barwa głosu, cechy prozodyczne, operowanie lokalizatorami – płaczem, śmiechem). 

Elementy komunikacji niewerbalnej definiują relacje między nadawcą i odbiorcą oraz kierują wrażeniami i kształtują wyobrażenia o mówiącym. Ważną funkcją erystyki niewerbalnej jest także wyrażanie własnych postaw i emocji (poznajemy je po postawie, tonie głosu, pozycji rąk, pocie na czole, itp.).

Przestrzeganie norm proksemicznych jest jednym z warunków, by komunikacja językowa była skuteczna, a ludzie w rozmowie dobrze się czuli. Należy zachować odpowiedni dystans.  

Odmiany polszczyzny 

  1. Regionalizmy – wyrazy mające związek z kulturą materialną, duchową i historią danego regionu, są to wyrazy charakterystyczne dla warstw wszystkich, w tym wykształconych, dla ludzi niemówiących gwarą, a pojawiające się w codziennej mowie w danym obszarze.
  2. Socjolekt – odmiana języka narodowego, którą posługują się pewne wspólnoty połączone pewnym typem więzi społecznych, a także grupy wykonujące ten sam zawód, (np.: grypsera, slang uczniowski, gwara żołnierska).
  3. Profesjolekt – odmiana języka obsługująca komunikację w grupach zawodowych (np.: lekarzy, aktorów, prawników). 
  4. Dialekt – terytorialna odmiana języka usytuowana poza polszczyzną, ma z nią wspólną część słownictwa podstawowego i zasadniczo taką samą strukturę gramatyczną. 

Najogólniejszy podział (K. Nitscha) na podstawie cech fonetycznych obejmuje pięć okręgów dialektalnych:

      • wielkopolski,
      • śląski,
      • małopolski,
      • mazowiecki,
      • kaszubski (teraz już uznany za odrębny język). 

 


Bibliografia:

D. Zdunkiewicz-Jedynak, Wykłady ze stylistyki, Warszawa 2008, s. 22-36.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.