Nie we wszystkich regionach w Polsce mówimy tak samo. Kiedy pojedziemy do Poznania i sprzedawczyni w sklepie zapyta nas, czy doliczyć tytkę, zapewne nie będziemy wiedzieli, że chodzi o zwykłą reklamówkę. Powodem tego jest regionalna odmiana języka, występująca w Polsce z resztą nie tylko w Poznaniu, ale także na innych terenach. Zebraliśmy wszystkie najważniejsze informacje dotyczące wyrazów nacechowanych terytorialnie.

 

Regionalizmy i dialektyzmy

Najprostszym podziałem wyrazów nacechowanych terytorialnie jest podział na regionalizmy i dialektyzmy. Choć często w użyciu powszechnym stosuje się te pojęcia zamiennie, w językoznawstwie dotyczą one dwu odrębnych zjawisk.

Reklamy

Regionalizm – co to?

Regionalizmy to wyrazy, których występowanie jest ograniczone terytorialnie tylko do pewnego regionu kraju (np.: występuje tylko w Małopolsce). Co ważne – wyrazy te występują nie tylko w słownictwie osób posługujących się językiem potocznym (niższych warstw), ale także w warstwie osób wykształconych. Jest to słownictwo uniwersalnie stosowane przez mieszkańców danego regionu (zakorzenione w lokalnej odmianie języka).

Wszystkie regionalizmy są odpowiednikami wyrazów istniejących w polszczyźnie uniwersalnej. Wyróżniamy kilka podstawowych ośrodków terytorialnych charakteryzujących się szczególną regionalną odmianą polszczyzny:

  • Kraków,
  • Poznań,
  • Białystok,
  • Warszawa.

Regionalizmy – przykłady

Poznań Kraków Białystok Śląsk
aniołyszek (aniołeczek)

laczki (klapki)

tytka (torebka papierowa)

szneka (drożdżówka)

ryczka (stołek)

świętojanki (porzeczki)

sznytka (kromka)

zakluczyć (zamknąć na klucz)

szukać za czymś (szukać czegoś)

bańka (bombka na choinkę)

bil (słonina)

drzewko (choinka)

grysik (kasza manna)

strużyny (obierki)

kremówka (napoleonka)

zaświecić (zapalić)

zaglądnąć (zajrzeć)

gościniec (podarunek)

kozytać (łaskotać)

przynuka (zachęcanie do posiłku)

żulik (złodziej)

gruba (kopalnia)

synek (chłopak)

Dialektyzm – co to?

Dialektyzmy (=gwaryzmy) to wyrazy charakterystyczne dla mowy ludowej, właściwe regionalnemu dialektowi i stosowane tylko przez jego niższe warstwy (nie używają ich osoby wykształcone). Według najpopularniejszego podziału (Karola Dejny) w Polsce wyróżniamy głównie cztery dialekty:

  • wielkopolski,
  • małopolski,
  • mazowiecki,
  • śląski.

O dialekcie kaszubskim nie mówimy od czasu, w którym przyznane zostały mu prawa odrębnego języka.

Polska-dialekty.png
By AotearoaPraca własna, CC BY-SA 3.0, Link

Z dialektami tymi związane są cztery kluczowe zjawiska fonetyczne: mazurzenie, kaszubienie, szadzenie i jabłonkowanie. Dialektyzmy to wyrazy pochodzące z konkretnych dialektów (w większości nienależące do języka ogólnego -> z biegiem lat niektóre wchodzą jednak do polszczyzny uniwersalnej, np.: obecnie w powszechnym użyciu jest już “oscypek”, niegdyś sztandarowy dialektyzm gwary śląskiej).

Dialektyzmy – przykłady

Wśród dialektyzmów wyróżniamy kilka podstawowych grup uzależnionych od tego, w jaki sposób utworzony został dany dialektyzm. Mamy więc dialektyzmy:

  • leksykalne (czarne jagody zamiast borówki)
  • fonetyczne ([dż-e-w-o] zamiast [d-rz-e-w-o]),
  • frazeologiczne (na nogach zamiast na piechotę),
  • fleksyjne (pijwa zamiast pijmy)
  • semantyczne (jabłka zamiast kartofle),
  • składniowe (boli mi zamiast boli mnie).

Regionalizmy i dialektyzmy – zanik

O ile jeszcze sto lat temu po charakterystycznej mowie danej osoby łatwo było poznać, skąd pochodzi, o tyle teraz trudno nam jednoznacznie nawet sklasyfikować dany regionalizm do odpowiedniego regionu. Jest to związane z tym, że po drugiej wojnie światowej regionalizmy i niektóre dialektyzmy zaczęły coraz bardziej zanikać. Główną odpowiedzialność za ten fakt ponosi rozpowszechnienie się języka ogólnego w języku mediów: telewizji, prasy i radia.

Polszczyzna ogólnopolska upowszechniała się także wraz z rozwojem handlu na skalę większą niż lokalna. Po wojnie przestał być również odczuwalny podział Polski na obszary pozaborowe, co jeszcze bardziej zmniejszyło odczuwalne różnice w języku. Na zmniejszanie się liczby regionalizmów wpływ mają także stałe migracje ludności – rdzenni poznaniacy wyprowadzający się do Warszawy po kilku latach przestają używać charakterystycznych dla nich słów, skutkiem czego regionalizmy te nie są już znane przez kolejne pokolenia.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.